سید هادی خسروشاهی زندگینامه، فعاليت ها و آثار

 

نگاهى به زندگى، فعاليت و آثار استاد سيد هادى خسروشاهى رضوان الله تعالی علیه

استاد سيد هادى خسروشاهى در سال 1317 شمسى، در خاندانى آراسته به دين و علم و فقاهت، در تبريز به دنيا آمد. سه قرن حيات و كوشش علمى و فقهى اجداد وى كه جملگى از علماى بزرگ و فقهاى نامدار ايران و عراق در دوران خود بوده اند، اين حقيقت را به خوبى روشن مى سازد.

پدر وى، آيت اللّه سيد مرتضى خسروشاهى، از اجلّه علما و فقها و مراجع صاحب رساله آذربايجان و تحصيل كرده نجف بود. از ايشان، علاوه بر رساله عمليه، كتاب هاى« نثارات الكواكب على خيارات المكاسب» و« حديث الغدير» در نجف، تبريز و قم چاپ شده است. ايشان تأليفات ديگرى نيز در فقه و اصول و مواعظ در چهار جلد دارند كه مخطوط و موجود است. غير از استاد، دو فرزند ديگر آيت اللّه سيد مرتضى خسروشاهى، يعنى آيت اللّه سيد ابوالفضل خسروشاهى و آيت اللّه سيد احمد خسروشاهى، از معاريف علما و فقهاى قم و تبريز بوده و در دو دهه اخير به رحمت حق پيوسته اند.

پدر آيت اللّه سيد مرتضى، آيت اللّه سيد احمد خسروشاهى، از علماى بزرگ عصر مشروطيت در آذربايجان بود. از ايشان نيز آثارى در زمينه فقه و اصول به جاى مانده كه بعضى در حواشى كتاب والدش( تقريرات بحث التعادل و التراجيح شيخ انصارى)، در نجف، به چاپ رسيده است. در جريان نهضت مشروطه، ايشان هوادار" خط سوم" بودند و بدون ورود علنى به ميدان مبارزه سياسى،" مشروطه مشروعه" را دنبال مى كردند؛ به همين دليل، مدتى نيز به نشانه اعتراض به وضع موجود به نجف اشرف هجرت نمودند.
پدر آيت اللّه سيد احمد، آيت اللّه سيد محمد خسروشاهى، از شاگردان ممتاز شيخ مرتضى انصارى بود. تقريرات ايشان از بحث اين محقق بزرگوار در موضوع تعادل و تراجيح ،همراه« رساله باقريه»( در فقه) و رساله اى در« تقيه» و رساله ديگرى در« حقيقت شرعيه»، جمعاً در چهارصد صفحه در قطع رحلى و بزرگ در سال 1310 قمرى در نجف اشرف به طبع رسيده است.

پدر آيت اللّه سيد محمد، آيت اللّه سيد على خسروشاهى، و پدر ايشان، آيت اللّه سيد ابوالحسن خسروشاهى، به شهادت كتب تراجم و رجال، جملگى از علماى بزرگ و فقهاى نامدار عصر خود بوده اند.
مرحوم شيخ محمد رازى، صاحب كتاب« آثار الحجة»، در جلد دوم كتاب خود در مورد اين بزرگواران مى نويسد:« تمامى اسلاف اين خاندان به تقوا و علم و پرهيزكارى و طهارت و پاكى و ايثار و بذل در راه دعوت به خدا و ارشاد مردم به تعاليم اسلامى معروف اند و چرا چنين نباشد، در حالى كه آنان از خاندان اهل بيت هستند و نسب آنان به امام حسين بن على بن ابى طالب- عليه السلام- مى رسد ...»؟!

استاد سيد هادى خسروشاهى در چنين خاندان اصيل و ريشه دارى به دنيا آمد و در دامن پدر بزرگوارش پرورش يافت. تحصيلات مقدماتى را در تبريز به پايان رسانيد و پس از رحلت والد محترم، در 1332 شمسى و در شانزده سالگى، عازم قم شد و در حوزه علميه اين شهر به تحصيل دروس سطح پرداخت و سپس در مراحل عالى دروس حوزوى( فلسفه، تفسير، فقه و اصول)، در حضور اساتيدى چون: آيت اللّه بروجردى، امام خمينى( ره)، آيت اللّه شريعتمدارى، علامه طباطبايى و بزرگانى ديگر، تلمذ نمود و به دريافت اجازاتى در امور حسبيّه( منوط به اذن فقها) نائل آمد. در مراحل علمى بالاتر، ايشان درجه اجتهاد و اجازه نقل حديث را از علما و مراجع بزرگ نجف و قم و مشهد، از جمله امام خمينى( ره) و آيات عظام: سيد ابوالقاسم خويى، سيد محمدصادق روحانى، سيد شهاب الدين نجفى مرعشى، سيد محمدكاظم شريعتمدارى، سيد محمدهادى ميلانى و آيت اللّه شيخ آقابزرگ تهرانى، آيت اللّه شيخ مرتضى حائرى، آيت اللّه سيد احمد زنجانى، آيت اللّه ميرزا عبدالجواد جبل عاملى، آيت اللّه ميرزا ابوالفضل زاهدى قمى و ديگران، دريافت نمودند.

ابعاد زندگی و خدمات برجسته ی آن فقید سعید آن قدر گسترده می‌باشد که پرداختن به همه‌ی آن‌ها عملی نمی‌باشد.در این میان مدارج علمی آن بزرگوار و تلاش‌های ایشان در عرصه‌ی فقاهت کمتر مورد توجه قرار گرفته است.در این جا به تعدادی از اجازات اجتهاد ایشان از مراجع عالیقدر تقلید و فقهای عظیم الشان جهان تشیع، به ترتیب تاریخ صدور آن‌ها اشاره می‌کنیم:

آیت الله حاج میرزا ابوالفضل زاهدی در تاریخ ششم شوال 1386 هـ. که هنوز 30 بهار از عمر استاد خسروشاهی  نگذشته بود به ایشان اجازه‌ی اجتهاد دادند و تصریح کردند که ایشان به مقام اجتهاد نایل آمده، بر اساس استنباط‌های خود می‌تواند عمل کند و تقلید از دیگران برای ایشان حرام است.

آیت الله حاج سید احمد زنجانی، در همان تاریخ آن را توشیح نمودند و بر اجتهاد ایشان تصریح کرده و عمل به استنباط خود را جایز دانسته‌اند.

مرحوم آیت الله زنجانی در حد اعلای قداست بود و در زبان حوزویان این جمله در حق ایشان شایع بود که: از عدالتش نپرسید، از عصمتش بپرسید

مرجع عالیقدر شیعه، حضرت آیت الله حاج سید صادق روحانی دام‌ظله‌العالی نیز در تاریخ 13 محرم الحرام 1394 هـ . (در سومین دهه‌ی عمر شریفش) به اجتهاد ایشان تصریح نموده و فرموده: او می‌تواند به استنباط خود عمل نماید.

حضرت آیت الله روحانی در این موضوع به قدری سخت‌گیر هستند که تعدادی از شاگردانشان چون موفق به کسب اجازه از ایشان نشدند، از ایشان قهر کردند.مرحوم آیت الله حاج سید کاظم شریعتمداری قدس‌سره، آن را توشیح نموده و مرقوم فرموده‌اند: آنچه ایشان نوشته صحیح است و واقعیت امر همان است که ایشان نوشته‌اند.آیت الله حاج شیخ مرتضی حائری، فرزند موسس حوزه نیز آن را توشیح فرموده‌اند.آیت الله حاج شیخ عبدالجواد عاملی نیز به اجتهاد ایشان تصریح نموده است.

استاد، علاوه بر نگارش و چاپ صدها مقاله در نشريات اسلامى ايران و جهان اسلام، بيش از 110 جلد كتاب به زبان هاى فارسى و عربى تأليف و ترجمه كرده است كه بيش از چهل جلد آنها تاكنون بارها در داخل و خارج منتشر گشته و بعضى از آنها بيش از سى بار تجديد چاپ شده اند. علاوه بر تأليفات و ترجمه ها، 120 جلد كتاب ديگر نيز با تحقيق، توضيح و يا مقدمه و اشراف ايشان در ايران، ايتاليا، مصر و ... چاپ و منتشر شده اند.

از جمله آثار استاد، ترجمه و تحقيق« امام على( ع) صداى عدالت انسانى» اثر استاد جرج جرداق در پنج جلد و سه هزار صفحه است كه تاكنون ده ها بار و در ده ها هزار نسخه چاپ شده است. تدوين وتحقيق و نشر مجموعه آثار سيد جمال الدين حسينى( افغانى) در ده جلد و بيش از سه هزار صفحه در ايران و مصر يكى ديگر از خدمات ارزنده استاد، و در واقع، محصول نيم قرن تحقيق و بررسى در كشورهاى اسلامى و عربى است. مجموعه« حركت هاى اسلامى معاصر» در بيست جلد( كه دوازده جلد آن چاپ شده است)،« اسناد نهضت اسلامى ايران» در ده جلدو« مجموعه آثار استاد علامه طباطبايى» در 24 جلد، از جمله آثارى است كه استاد در تأليف، جمع آورى يا تحقيق و ويرايش آنها زحمت و رنج فراوانى را پذيرا شده است.

علاوه بر تأليفات و ترجمه هاى خود ايشان، استاد همواره در تدوين و تنقيح و نشر آثار اساتيدى چون: آيت اللّه كاشف الغطا، علامه سيد محمدحسين طباطبايى، حاج سراج انصارى، سيد محمد محيط طباطبايى، سيد غلامرضا سعيدى، محمد نخشب و ... كوشا بوده و خدمات ارزنده اى را در حفظ فرهنگ اسلامى و نشر انديشه اصيل اسلامى ارائه داده است. و به همين دليل است كه استاد محمدرضا حكيمى ايشان را" فرهنگ بان كوشا" ناميده اند.

بيشتر كتاب ها و آثار خود استاد خسروشاهى در زمينه مسائل فرهنگى، اجتماعى و سياسى مورد نياز جامعه اسلامى است. اين آثار به تصديق اهل خرد، بى شك، در روشنگرى نسل جوان معاصر تأثير بسزايى داشته است.
استاد از سال 1332 شمسى تاكنون، با اغلب مطبوعات اسلامى از جمله:مكتب اسلام، مكتب تشيع، معارف جعفرى، راه حق، نداى حق، وظيفه، مجموعه حكمت، نور دانش، آيين اسلام، مسلمين، آستان قدس، نسل نو، نسل جوان، استوار، پيكار انديشه، مهد آزادى و... همكارى داشته كه نتيجه اين همكارى چاپ صدها مقاله در اين مطبوعات بوده است.

استاد خسروشاهى در سطح جهانى، با شركت در كنفرانس ها و كنگره هاى اسلامى در كشورهاى اروپايى و اسلامى از جمله: پاكستان، مصر، الجزاير، عربستان، سوريه، قطر، تركيه، لبنان، ايتاليا، انگليس، آلمان، سوئيس و ...، به عنوان نماينده امام خمينى( ره) و يا نماينده حوزه علميه قم فعّال بوده است.

در مسئله تقريب بين مذاهب اسلامى، آيت الله خسروشاهى بیش از 6 دهه جزء پيشگامان اين حركت اصلاحى بوده است. مكاتبات ايشان با علامه شيخ محمدتقى قمى( مؤسس دارالتقريب قاهره) گواه اين سابقه بلند است. از اين رو، استاد با اغلب حركت هاى اسلامى معاصر در سراسر جهان اسلام و نيز رهبران آنها ارتباط و پيوند نزديك داشته است.

استاد خسروشاهى در سال 1352 شمسى، مركز بررسى هاى اسلامى قم را به عنوان مركزى وابسته به حوزه علميه قم تأسيس كرد و سپس در سال 1361، مركز فرهنگى اسلامى اروپا را در رم( ايتاليا) تأسيس نمود. هر كدام از اين دو مؤسسه ده ها كتاب ارزشمند را در زمينه هاى اسلامى، از جمله قرآن مجيد و نهج البلاغه، به زبان هاى عربى، انگليسى، ايتاليايى، آلمانى و ... ترجمه و منتشر كرده كه اين اقدام در نشر فرهنگ اسلامى در سطح دنيا از ارزش بالايى برخوردار است.

فعاليت هاى سياسى استاد از سال 1332 شمسى، پس از آشنايى نزديك با آيت اللّه كاشانى، آيت اللّه طالقانى و شهيد نواب صفوى، آغاز گرديد. به همين دليل، از همان دوران تا زمان پيروزى انقلاب اسلامى، بارها در قم، تهران و تبريز دستگير، زندانى و يا تبعيد شده كه آخرين بار آن تبعيد به انارك يزد به مدت سه سال بود كه مرحوم آيت اللّه پسنديده و حضرت آيت اللّه مكارم شيرازى نيز در آنجا حضور داشتند و با آغاز انقلاب اسلامى همگى آزاد شدند.

استاد پس از پيروزى انقلاب اسلامى، نخست به مدت دو سال به عنوان نماينده امام خمينى( ره) در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى فعّال بود و سپس به عنوان سفير ايران در واتيكان انتخاب شد و به مدت پنج سال در اين سمت به فعاليت پرداخت. تأسيس مركز فرهنگى اسلامى اروپا در رم، و تأسيس دوماهنامه انگليسى زبان اينكوايرى (Inquiry)وافريكن ايونتس (Aferican Events)و هفته نامه عربى العالم در لندن- با همكارى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى- از آثار اين دوره است. در مدت حضور ايشان در ايتاليا( طى مدت پنج سال)، علاوه بر چاپ و نشر ترجمه قرآن مجيد و نهج البلاغه به زبان ايتاليايى و نشر ماهنامه اى به نام جهان نوبه ايتاليايى، جمعاً 165 كتاب و نشريه به زبان هاى فارسى، عربى، انگليسى، ايتاليايى و فرانسوى منتشر و در سراسر جهان توزيع شد.

در دوره اقامت سه ساله در قاهره به عنوان رئيس نمايندگى جمهورى اسلامى ايران، علاوه بر حضور در محافل علمى- سياسى و سخنرانى و مصاحبه تلويزيونى و مطبوعاتى و ده ها نوبت ملاقات با شيخ الازهر و مقامات علمى- سياسى مصر، با همكارى و مساعدت ايشان، بيش از پنجاه جلد كتاب و نشريه درباره انقلاب اسلامى ايران، تشيع، و اهل بيت( ع) منتشر گرديد كه اين خود خدمت بزرگى در راستاى وحدت و تقريب بين مذاهب اسلامى است. مهم ترين اين آثار عبارت اند از:
« نهج البلاغه»( با مقدمه استاد و شرح شيخ محمد عبده)،« اهل البيت( ع) فى مصر»،« صحيفه سجاديه»،« حقيقة علاقة عبدالناصر بالثورة الاسلامية فى ايران»،« عبداللّه بن سبا بين الواقع والخيال»،« ادعية اهل البيت( ع)»،« الامام على بن ابى طالب( ع)»،« الامام الحسين( ع)»،« الامام جعفر الصادق( ع)»،« الطريق الى مذهب آل البيت( ع)» و« عقيدتنا».

استاد خسروشاهى، علاوه بر تسلط به زبان هاى فارسى، عربى، تركى آذرى و تركى استامبولى، به زبان هاى انگليسى و ايتاليايى هم آشنايى داشته و پس از مراجعت از واتيكان، ضمن ادامه اشتغال در وزارت امور خارجه( به عنوان مشاور وزير)، در دانشگاه هاى تهران از جمله دانشكده حقوق و علوم سياسى دانشگاه تهران و دانشكده روابط بين الملل وزارت امور خارجه به تدريس پرداخت.

استاد به مدت شش سال، با انتشار فصلنامه پُرارج تاريخ و فرهنگ معاصر،به نشر حقايق و روشن ساختن زواياى تاريك تاريخ معاصر ايران و جهان اسلام در چندين هزار صفحه پرداخت كه بى شك، اين فصلنامه فرهنگى- تاريخى به مثابه يك منبع مستند همواره مورد استفاده قرار خواهد گرفت.انتشار مرتب هفته نامه بعثت به مدت 40 سال و تاكنون بيش از 1600 شماره از آن نشر يافته، از ديگر فعاليت هاى فرهنگى استاد است.

  یكی از برنامه‌های اساسی استاد خسروشاهی تأسیس كتابخانه ای جامع بود که با الطاف الهی و عنایت اهلبیت عصمت و طهارت علیهم السلام و با هزینه شخصی مرحوم استاد خسروشاهی ساخته و در مهرماه ۱۳۹۴ مصادف با عید الله اکبر (عید سعید غدیر) افتتاح شده و در خدمت اقشار مختلف مردم می باشد.

این اندیشمند بزرگ در صبح روز پنجشنبه 8 اسفند 1398ش برابر با 3 رجب 1441ق دار فانی را وداع گفت و به دیار باقی شتافت. صدها شخصیت فرهنگی و سیاسی و حوزوی درگذشت ایشان را تسلیت گفتند .
حضرت آیت‌الله خامنه‌ای نیز در پیامی درگذشت عالم مجاهد مرحوم آیت الله سیدهادی خسروشاهی را تسلیت گفتند.

متن پیام رهبر انقلاب اسلامی به این شرح است:
بسم الله الرحمن الرحیم
درگذشت عالم مجاهد مرحوم حجةالاسلام والمسلمین آقای حاج سیدهادی خسروشاهی رحمةالله‌علیه را به خاندان محترم و بازماندگان و ارادتمندان و علاقمندان به آثار قلمی ایشان تسلیت عرض میکنم. ایشان عنصری خستگی‌ناپذیر در تبلیغ معارف اسلامی به‌وسیله‌ی نگارش مقالات و ترجمه‌ها و کتابهای متعدد در مدت ۶۰ سال از زندگی خویش بودند و انگیزه و همتی کم‌نظیر در تلاش برای تقریب مذاهب اسلامی و اتحاد مسلمین به کار می‌بردند. تلاشهای دیپلماسی در دوران جمهوری اسلامی در واتیکان و قاهره نیز بخش دیگری از مجاهدت این رفیق دیرین این‌جانب بود. از خداوند متعال رحمت و مغفرت و حشر با اجداد طاهرین را برای ایشان مسألت می‌کنم.

سیّدعلی خامنه‌ای
۱۰ اسفند ۱۳۹۸